Mu minsi ishize, inkuru y’umugabo wo muri Ghana witwa Ebo Noah, wiyita umuhanuzi, yakomeje gukwirakwira cyane ku mbuga nkoranyambaga no mu bitangazamakuru bitandukanye. Uyu mugabo yatangaje ko ari kubaka inkuge (ark) avuga ko yabihishuriwe n’Imana, imubwira ko ku wa 25 Ukuboza 2025 hazabaho umwuzure ukomeye uzibasira abantu benshi ku isi, bityo ko inkuge ari yo izaba igikoresho cyo kurokora abazemera ubutumwa bwe.

Icyatumye iyi nkuru ivugwa cyane si igitekerezo ubwacyo—kuko amateka ya Bibiliya avuga inkuge ya Nowa—ahubwo ni ingano y’amafaranga bivugwa ko uyu mushinga uzatwara. Amakuru avuga ko uyu mushinga ushobora kuba waratwaye agera kuri miliyoni 600 z’amafaranga ya Ghana, avunjwe mu manyarwanda akaba angana na 76,140,000,000 Frw. Aya mafaranga ni menshi ku rwego rutuma umuntu ahagarara agatekereza byimbitse.

Mu busanzwe, iyo havuzwe umushinga ungana na 76,140,000,000 Frw, umuntu ashobora gutekereza ko ari igikorwa cy’igihugu, ikigo mpuzamahanga, banki cyangwa sosiyete ikomeye. Ariko muri iyi nkuru, ayo mafaranga avugwa aturuka ahanini ku bayoboke basanzwe, abantu bemera ubutumwa bw’umuhanuzi Ebo Noah, bakumva ko gutanga ari igice cy’ukwemera kwabo n’inzira yo kurokoka ibyavuzwe ko bizaba.

Ibi bituma hibazwa ikibazo gikomeye: ni gute amafaranga angana atya ashobora gukusanywa n’abantu benshi badafite ubuzima bwifashe neza mu bukungu?

Igisubizo kirimo ibintu bitatu by’ingenzi: icyizere, ubwoba n’amarangamutima.

Abantu benshi batanga atari uko bafite amafaranga menshi, ahubwo kuko bizeye ubutumwa bahawe. Icyizere ni imbaraga ikomeye cyane mu mibereho ya muntu. Iyo umuntu abonye isi irimo ibibazo—intambara, inzara, ihindagurika ry’ikirere, ubukungu budahagaze neza—ashaka aho afatira icyizere. Iyo abwirwa ko hari “inzira y’umutekano”, hari aho azahungira, hari umushinga uzamutabara, ashobora gutanga atitaye cyane ku mibare.

Ariko icyo abantu benshi batamenya ni uko ayo mafaranga akusanywa buhoro buhoro, ava ku bantu benshi, buri wese atanga make ugereranyije, ariko iyo byegeranyijwe bikavamo miliyari nyinshi. Umuntu ashobora gutanga make, akumva ko atacyo byangije, nyamara agira uruhare mu mushinga munini cyane utigeze usobanurirwa neza.

Igihe gutanga guhinduka igitutu cy’amarangamutima

Mu myizerere myinshi, gutanga bifatwa nk’ikimenyetso cyo kwizera no kumvira Imana. Ibyo ubwabyo si ikibazo. Ikibazo gitangira igihe gutanga bihindutse igitutu, aho umuntu atanga atagendeye ku bushobozi bwe, ahubwo ku gutinya cyangwa ku isezerano ridasobanutse.

Hari abayoboke batanga bagurishije ibyabo, abandi bakaguriza, abandi bakagabanya ibikenerwa by’imiryango yabo, kubera kumva ko kutagira uruhare mu mushinga ari ukwishyira mu kaga. Aha ni ho imyizerere ishobora guhinduka igikoresho cyo gukurura amarangamutima, aho ubwenge busigara inyuma.

Ni ingenzi kwibaza: ese Imana isaba umuntu kwirengagiza ubuzima bwe bwa buri munsi? Ese ukwemera nyako gusaba umuntu gutanga ibyo adafite, cyangwa kureka abana be badafite ibibatunga? Ibi ni ibibazo bikomeye, ariko bikwiye kubazwa.

Afurika n’icyuho kiri hagati y’ukwemera n’iterambere

Mu mugabane wa Afurika, imyizerere ifite umwanya munini mu buzima bw’abantu. Ariko nanone, ni umugabane ugifite ibibazo bikomeye by’ubukene, ubushomeri n’uburezi. Ibi bituma hari icyuho kinini hagati y’ukwemera n’ubushobozi nyabwo bw’abantu.

Iyo umushinga ushingiye ku myizerere usaba amafaranga menshi cyane, kandi ayo mafaranga akava ku bantu badasanganywe ubushobozi, ikibazo si ukwemera ubwabwo, ahubwo ni uburyo uko kwemera gukoreshwamo.

Afurika ikeneye imyizerere itanga icyizere n’imbaraga zo gukora, si imyizerere ituma abantu bareka gutekereza ku buryo barengera ejo hazaza habo. Iyo abantu batangiye kumva ko igisubizo cyose kiri mu mushinga umwe, cyangwa mu muhanuzi umwe, baba bashyize ubuzima bwabo mu maboko atari ayabo.

Inama ku bayoboke: kwizera bidakuraho gutekereza

Kwizera ni uburenganzira bwa buri wese. Ariko kwizera nyako ntikuraho gutekereza. Umuyoboke akwiye kwibaza:

• Ese uyu mushinga ufite ibisobanuro bifatika?

• Ese ayo mafaranga ntanga arenze ubushobozi bwanjye?

• Ese hari ukuntu uyu mushinga wagirira umumaro rusange, atari igitekerezo gishingiye ku gutinya?

Gutanga bigomba kuva ku bushake busesenguye, atari ku bwoba. Nta muntu ukwiye kumva ko Imana izamutererana kuko atatanze amafaranga menshi.

Inama ku bayobozi b’amadini: inshingano ziremereye

Ku bayobozi b’amadini n’abahanuzi, iyi nkuru itanga isomo rikomeye ku inshingano bafite ku bayoboke babo. Iyo usabye inkunga, cyane cyane ingana ityo, uba ufite inshingano zo:

• gusobanura neza aho amafaranga azajya,

• kwitondera ubushobozi bw’abayatanga,

• no kwirinda gukoresha ubwoba cyangwa isezerano ridafite gihamya.

Ubuyobozi bwiza si ubushingiye ku gutinya, ahubwo ni ubushingiye ku kuri, ku bwitonzi no ku nyungu rusange.

Inkuru ya 76,140,000,000 Frw zo kubaka inkuge itwigisha isomo rikomeye: imyizerere ishobora kubaka, ariko ishobora no gusenya iyo idaherekejwe n’ubwenge. Kwemera ntibigomba gutuma umuntu atakaza ubushobozi bwo gutekereza, cyangwa ngo yemere ibintu byose atabanje kubisesengura.

Mu gihe Afurika ikeneye iterambere rishingiye ku bumenyi, ku kazi no ku guhanga udushya, ni ngombwa ko imyizerere ihinduka imbaraga yo gukura abantu mu bukene, atari impamvu yo kubushimangira.

Kwizera n’ubwenge ntibigomba guhangana—bigomba kugendana. Iyo bigenze gutyo, imyizerere ihinduka umusemburo w’iterambere, aho kuba igikoresho cyo gushuka.