Hari amagambo rimwe na rimwe wumva akagutangaza ku buryo wibaza niba ari ukuri cyangwa ari ugukabya. Amwe muri yo ni: “Niba wari kuzigama $10,000 buri munsi kuva Yesu Kristo avutse, n’ubu ntiwari kuba ufite umutungo ungana n’uwa Elon Musk.” Iyo uyumvise bwa mbere, ushobora gutekereza ko ari urwenya, ariko mu by’ukuri, iyo winjiye mu mibare, usanga ari ukuri gushingiye ku busesenguzi bwimbitse bw’ubukungu.
Reka tubanze dusobanukirwe neza n’iyi mibare. $10,000 ni amafaranga angana na miliyoni 14.5 z’amafaranga y’u Rwanda ku gipimo kiriho ubu cya $1 = 1,455 Frw. Noneho, niba umuntu yari kuzigama ayo mafaranga buri munsi, kuva Yesu Kristo avutse kugeza uyu munsi, ni ukuvuga mu myaka irenga 2,000, byari gutuma agira amafaranga atarenga miliyari 7.4 z’amadolari, bingana na triliyoni 10.7 z’amafaranga y’u Rwanda. Ibi byumvikana nk’umutungo munini cyane ku rwego rw’abantu basanzwe.
Ariko noneho reka duhere aho ibintu bitungurana kurushaho. Umutungo wa Elon Musk, umwe mu bantu bakize ku isi, umaze igihe ubarirwa mu rwego rwa miliyari zirenga 200 z’amadolari, bingana n’ahagana triliyoni 291 z’amafaranga y’u Rwanda. Ibi bivuze ko uwo wari kuzigama miliyoni 14.5 Frw buri munsi mu myaka irenga 2,000, yari kuba agifite umutungo uri munsi y’inshuro zirenga 25 z’uw’uwo muntu umwe. Aha ni ho ikibazo nyamukuru gitangira: ni gute umuntu umwe ashobora kugira umutungo urenze ibyo kwizigamira kw’imyaka ibihumbi byari kugera?
Igisubizo ntigishingiye ku kwizigamira, ahubwo gishingiye ku buryo amafaranga akora. Kwizigamira ni intambwe ya mbere y’ingenzi mu micungire y’imari, ariko si cyo kintu cyubaka umutungo munini. Amafaranga abitswe gusa ntakora, ahubwo agira ikibazo kimwe gikomeye: agenda ata agaciro uko imyaka igenda ishira bitewe n’izamuka ry’ibiciro (inflation). Amafaranga yari afite ubushobozi bwo kugura byinshi mu myaka 50 ishize, uyu munsi ashobora kutagura na kimwe cya kabiri cyabyo.
Elon Musk ntiyubatse umutungo we abika amafaranga. Ahubwo yayashoye mu mishinga ifite icyerekezo kirekire, ishobora guhindura isoko no guteza impinduka zikomeye mu buzima bw’abantu. Yashoye mu ikoranabuhanga, mu nganda z’imodoka zikoresha amashanyarazi, mu by’itumanaho, no mu ngendo zo mu kirere. Iyi mishinga yatumye amafaranga yashoyemo yikuba inshuro nyinshi mu gihe gito ugereranyije n’imyaka umuntu yamara azigama.
Iri ni isomo rikomeye cyane ku bantu benshi batekereza ko gukorera amafaranga menshi no kuyabika ari byo byonyine byubaka ejo hazaza. Mu by’ukuri, kwizigamira bituma ubasha kwirinda ibibazo byihuse, ariko gushora imari ni byo bituma ubasha kubaka ejo hazaza ha kure. Ni itandukaniro riri hagati yo kurinda ibyo ufite no kubyongerera agaciro.
Iyo turebye mu buzima busanzwe, nko mu Rwanda, umuntu ushobora kuzigama amafaranga make buri kwezi, ariko akayashyira mu mushinga ufite icyerekezo, ashobora kugera kure kurusha uwizigamira amafaranga menshi ariko akayabika mu kigega gusa. Ni yo mpamvu tubona abantu batangiye ubucuruzi bato, ikoranabuhanga rito, cyangwa igitekerezo gisa nk’aho kidakomeye, ariko kikazakura kikaba isoko y’imirimo n’umutungo mu myaka mike.
Iyi nkuru ntivuga ko buri wese ashobora kuba Elon Musk, ahubwo igaragaza ko imyumvire ku mafaranga ari yo igena aho umuntu azagera. Umutungo munini wubakwa n’icyerekezo, ubushake bwo gufata ibyago byapimwe neza, no kumenya aho isi igana. Kwizigamira nta cyo byari kugufasha iyo utazi icyo ayo mafaranga agomba gukora.
Mu mboni z’ubukungu, iyi mibare itwigisha ko isi itagendera ku buringanire bw’igihe, ahubwo igendera ku buringanire bw’ibitekerezo n’imikorere. Umuntu ushobora guhindura igitekerezo kimwe kigahindura isoko, ashobora kubona inyungu ziruta izo umuntu yakusanyije mu buzima bwe bwose akora ibintu bimwe.
Mu musozo, iyi mvugo ivuga ku kuzigama miliyoni 14.5 Frw buri munsi kuva Yesu avutse si igamije gutangaza gusa, ahubwo ni isomo rikomeye ku bantu bose: ejo hazaza h’ubukungu ntihashingira ku byo ubitse, ahubwo hashingira ku byo utekereza n’uko ubishyira mu bikorwa. Amafaranga ni igikoresho, ariko igitekerezo ni cyo kiyaha imbaraga zo gukura.
