Mu buzima bwa buri munsi muri Afurika, amagambo nk’aya aracyumvikana:

“Ibyo ni iby’Abazungu.”
“Bo ni bo bazi gukora.”
“Ntitwabigeraho nk’uko bo babikora.”

Ayo ni amagambo asa n’aho ari make, ariko mu by’ukuri atambutsa ubutumwa bukomeye cyane — ubutumwa bwo kwiyanga, kwigaya no kwiyumvamo ubusumbane.

Nyamara iyo usubije amaso inyuma mu mateka y’isi, usanga hari ibintu byinshi byakozwe, byatekerejwe, cyangwa byatangijwe n’Abirabura. Isi y’iki gihe ifite isura n’iterambere byinshi byaturutse ku bitekerezo, imbaraga, n’ubwitange bw’abantu bafite uruhu rwirabura.

Ubukoloni bwo mu myaka ya kera bwaje butwara ubutaka, bukagabana ibihugu. Ariko ubwo bwo mu bitekerezo bwo ntibwigeze bugenda.
N’ubwo ibihugu by’Afurika byabonye ubwigenge mu myaka ya za 1960, ubukoloni bw’indangagaciro — bwo kwemera ko Abazungu ari bo bazi byose — buracyariho mu mitwe y’abantu.

Uko bigaragara, abantu benshi b’Abanyafurika baracyumva ko kugira ngo ikintu kibe cyiza, kigomba kuba cyaturutse ku “bazungu”.
Ni yo mpamvu umuntu w’umwirabura akora ikintu cyiza, akabura ubufasha, ariko iyo Umuzungu agikoze, ugasanga byakiriwe nk’igitangaza.

Ibi ntibyatewe n’uko Umuzungu ari we w’umuhanga — ahubwo byatewe no kuba twaritaye ku buryo bwo gutekereza, tukiyumvamo ko “twe tudashoboye.”

Abirabura batanze umusanzu ukomeye mu mateka y’isi

Abantu benshi ntibabizi, ariko hari Abirabura benshi bakoze ibintu bikomeye isi ikigenderaho n’ubu:

• Dr. Charles Drew, Umunyamerika w’Umunyafurika, ni we wavumbuye uburyo bwo kubika amaraso mu buryo bw’“amabanki y’amaraso” (blood banks). Ubu buryo bwakijije ubuzima bwa miliyoni nyinshi kuva mu ntambara z’isi kugeza n’uyu munsi.

• Garrett Morgan, yavumbuye ikimenyetso cyo mu muhanda (traffic light) ndetse n’icyuma cyatangiye kuba respirator. Iyo si Afrika yari iyifite, ubu isi yaba mu rujijo.

• Madam C.J. Walker, yari Umunyamerika w’Umunyafurika w’umugore wa mbere wiyubakiye umutungo ukomeye ku bw’ubucuruzi bwe mu rwego rw’imisatsi. Yigaragaje mu gihe abagore benshi bari batemerewe n’amategeko kugira umutungo.

• Philip Emeagwali, Umunya-Nigeria, ni umwe mu bantu batumye habaho imashini zikoreshwa mu buryo bwa supercomputer — ibintu byabaye umusingi w’iterambere rya internet n’ikoranabuhanga ry’iki gihe.

• Dr. Cheikh Anta Diop wo muri Senegal, yakoze ubushakashatsi bwerekana ko ubumenyi bwa kera, nka siyansi n’imibare, byakomotse muri Afurika y’Egiputa y’Abirabura.

Ibyo byose ni ibimenyetso simusiga byerekana ko ubwenge n’ubushobozi atari ibya “race”, ahubwo ari ibya muntu ufite icyizere.

Naho Abazungu se? Si bo bose bagenza neza

Hari abavuga ngo “Abazungu ni beza”, “ni intangarugero”, “ntibiba, ntibabeshya”. Ariko amateka abigaragaza ukundi.

Uko isi yubatse iterambere ryayo byinshi byavuye ku gukoresha nabi abandi bantu.

• Ubukoloni bw’Abanyaburayi bwamennye amaraso y’Abanyafurika miliyoni nyinshi.

• Ubucakara bwashyize abantu mu bubata imyaka irenga 400.

• Amadola y’ibihugu bikize ubu aturuka ku mutungo wakuwe muri Afurika binyuze mu rusyo rw’akarengane n’inyungu z’inyamwigendaho.

Abazungu nabo ni abantu nk’abandi: bafite abahanga, ariko bafite n’abicanyi, abambuzi, abanyarugomo.
Kwiyumvamo ko “bo ari beza” biratuyobya — kuko mu by’ukuri, ikibadutandukanya si amaraso, ni imyumvire n’uburyo bwo gutekereza ku bikorwa.

Umuco wo kwiyizera: intwaro y’iterambere nyaryo

Iyo witegereje iterambere ry’ibihugu by’Abazungu, usanga ridashingiye ku “gira umuzungu mu maso”, ahubwo ku guharanira inyungu zabo, kugerageza, no gukora.
Baha agaciro ibitekerezo, bagashora imari mu bumenyi, bagashyigikira abahanga babo.

Ni ibyo Afurika ikeneye kwigira ho — atari kwigana, ahubwo kwiga uburyo bwo kwizera umuntu w’Afurika nk’umuntu ushoboye gutekereza no guhanga ibishya.

Iyo tuvuze ngo “Afurika ni umugabane ukize”, ntabwo bivuze amabuye y’agaciro gusa, ahubwo bivuze abantu — ibitekerezo byabo, ubumenyi bwabo, n’imbaraga zabo.

Hari ubwo umuntu avuga ngo “Umuzungu ni umuntu wundi!” ariko iyo utekereje neza, ntaho ataniye n’Umunyafurika.
Umuzungu ararira, yumva inzara, ararwara, kandi arapfa nk’abandi bose.
Kuba afite uruhu rwera ntibimuhindura umutima cyangwa ubwonko.

Ikibateza imbere si ibara ry’uruhu rwabo, Ahubwo ni uburyo batekereza ku mibereho yabo.
Iyo umuntu yizera impano ze, akemera gukora cyane kandi akemera kwiga, ntacyo yamuburira imbere y’undi muntu uwo ari we wese.

Dukeneye gukanguka: iterambere ntiryizana, rirubakwa

Abanyafurika benshi baracyategereza “umuzungu uzaza kubafasha.” Nyamara ntawe uzadukorera ibyo tugomba gukora ubwacu.
Iterambere nyaryo ritangira mu bitekerezo — ni ho habyarirwa impinduka zifatika.

Tugomba guha abana bacu inyigisho nshya: “ntabwo ibyiza biva hanze, bibarizwa muri twe.”
Iyo myumvire ni yo izahindura uburyo twiga, dukora, tunafata ibyemezo.

Niba dushaka Afurika yikoreye, tugomba guhagarika kuvuga ngo “ibyo ni iby’Abazungu” ahubwo tuvuge ngo “ibyo ni ibyacu, natwe turabishoboye.”

Umutima w’iterambere uri mu kwiyizera

Kuba Umuzungu si ikimenyetso cy’ubwenge. Kuba Umunyafurika si ikimenyetso cy’ubuswa.
Ubwenge si ubw’amabara y’uruhu, ni ubw’imitima y’abantu biyizeye kandi bashaka gukora ibiruta ejo hashize.

Afurika ifite impano, ubukire, n’ubushobozi bwo kuyobora isi — icyabuze ni ukwiyizera no kwihagararaho.

Igihe cyarageze ngo tuvuge ukuri tutitinye:

Nta kintu Abazungu bakora tudashobora gukora.
Ibyo batubanjirijeho, natwe dushobora kubisumba.
Icyo dukeneye ni kwikunda, kwiyizera, no gufatana urunana.

Umuzungu si ikigirwamana. Ni umuntu nk’abandi.
Afurika na yo ifite abantu bafite ibitekerezo, umutima, n’ubwenge buhindura isi.